रातो नदी: संवेदना, विद्रोह र स्त्री चेतनाको सशक्त प्रवाह

जुनू राना समकालीन नेपाली कविताको एउटा सशक्त नाम हो । उनी ती कविहरूको पङ्क्तिमा पर्छिन् जसले शब्दलाई केवल भाव व्यक्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, जीवन र समाजको अन्याय–अन्योलसँग संवाद गर्ने हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छन् । उनको कविताकृति ‘रातो नदी’ यही चेतना र संवेदनाको गहिरो संगम हो, जहाँ कवि र कविताबीचको दूरी अन्तर्धान हुन्छ र प्रत्येक पङ्क्तिमा एक स्त्री, एक नागरिक र एक संवेदनशील आत्माको स्वर सुन्न सकिन्छ ।

‘रातो नदी’ शीर्षक आफैँमा प्रतीकात्मक छ । रातो रङ्ग रक्तको, आन्दोलनको र जीवनशक्तिको प्रतीक हो । नदी भनेको निरन्तर बहाव, यात्रा र रूपान्तरणको चिनारी हो । त्यसैले यो शीर्षक कविताकृतिको आत्मा हो— जहाँ कवि स्त्री–जीवनका संघर्ष, समाजका असमानता र परिवर्तनका तिर्खाहरूलाई रातो नदीझैँ अविरल बगाउँछिन् ।

जुनू रानाको कवितामा भावनाको गहिरो संसार छ तर त्यो भावनाले आत्मदया होइन, आत्मबल निर्माण गर्छ । उनी ‘पीडा’लाई सौन्दर्यका फूल बनाएर होइन, प्रतिरोधको भाषा बनाएर बोल्छिन् ।
“हरेक महिना
एउटा रातो नदी बगाएर …
भ्ट्टानी आँट लिएर
जीवन–संघर्षको रणभूमिममा
लडिरहेकी म एक योद्धा !”
उनको एक कविताको यो पङ्क्ति स्त्री–संघर्षको सशक्त उद्घोष हो ।

Advertisement

‘रातो नदी’का कविताहरू तीन प्रमुख धारामा बहिरहेका छन्— पहिलो, स्त्री–पहिचान र स्वाभिमानको खोज, दोस्रो, सामाजिक अन्याय र यथार्थको उद्घाटन, र तेस्रो, जीवन र प्रेमको आन्तरिक संवेदना । यी तीनवटै धाराहरू कहिले समानान्तर त कहिले एकअर्कामा मिसिँदै बग्छन्, जसले कविताकृतिलाई गतिशीलता दिन्छ ।

पहिलो धारामा कवि स्त्री हुनुको पीडा मात्र होइन, गौरव पनि देखाउँछिन् । उनी पुरुषप्रधान समाजमा स्त्रीको अस्तित्वलाई चुनौती दिन्छिन्— “म घरको अँध्यारो कोठाबाट होइन, आकाशको उज्यालो छेउबाट बोल्दै छु ।” भन्ने भाव दिएर । उनको कवितामा स्त्री स्वतन्त्रताको विषय कुनै नारा होइन, जीवनको अनिवार्य सत्य बनेर आएको छ ।

दोस्रो धारामा कवि सामाजिक–राजनीतिक यथार्थप्रति सचेत छिन् । गरिबी, युद्ध, विस्थापन र विभेदका विषयमा उनले सडकमै आवाज उठाएजस्तो अनुभूति हुन्छ । उनले लेखेकी कवितामा ‘रातो नदी’ कहिले मजदुरको पसिना बन्छ, कहिले क्रान्तिको रगत, कहिले सपना बगाउने आँसु ।

तेस्रो धारामा कवि मानवीय प्रेम र अन्तरात्माको संसारमा फर्किन्छिन् । उनी प्रेमलाई केवल दुईबीचको भावनाको रूपमा होइन, जीवनलाई अर्थ दिने शक्ति रूपमा देख्छिन् । उनका प्रेम कवितामा पनि विद्रोहको स्वर मिसिएको पाइन्छ । प्रेम यहाँ आत्मसमर्पण होइन, आत्मचेतना हो ।

भाषिक रूपमा जुनू रानाको कविताशैली सरल र घनीभूत छ । उनी अनावश्यक शब्द–सजावटमा विश्वास राख्दिनन् । उनको कविताको शक्ति सटीक अभिव्यक्ति र रूपकको गहिराइमा निहित छ । सामान्य शब्दमा असामान्य अर्थ भर्ने उनको शैलीले पाठकलाई गहिरो सोचतिर डोर्‍याउँछ। “रातो नदी बग्छ भित्रभित्रै, कसैले देख्दैन तर सबैले महसुस गर्छन् ।” भन्ने भाव झल्किन्छ कवितामा । यस कविताको सारवाक्य हो, जहाँ व्यक्तिगत पीडा सामूहिक अर्थमा रूपान्तरित हुन्छ ।

शिल्पका दृष्टिले ‘रातो नदी’ अत्यन्त सन्तुलित कृति हो । कविताहरू लय र रचनात्मक अनुशासनमा बाँधिएका छन् र तिनमा स्वतन्त्रताको श्वास पनि प्रबल छ । कविले प्रयोग गरेका प्रतीक, बिम्बहरू सबै जीवनको अवस्थासँग गाँसिएका छन् ।

समीक्षात्मक दृष्टिले हेर्दा, ‘रातो नदी’ले समकालीन नेपाली कवितामा स्त्री–दृष्टिकोणलाई सशक्त रूपमा स्थापित गरेको छ । यसले पारम्परिक भावुकता तोड्दै स्त्रीको चेतनालाई सक्रिय, विचारशील र सृजनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । जुनू राना आफैँ आधुनिक नेपाली समाजको संवेदनशील प्रतिनिधि हुन्; उनको कविताले त्यो युगीन सत्य बोकेको छ जहाँ प्रेम, पीडा, संघर्ष र आशा एकै धारामा बगिरहेका छन् ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, ‘रातो नदी’ जुनू रानाको आत्मस्वर हो— रगत, आँसु र प्रेमले बनेको कविता–नदी, जसले पाठकलाई कहिले न्यानो गर्छ, कहिले जलाउँछ । यो कृति नेपाली कवितामा स्त्री संवेदनाको मात्र होइन, मानवीय चेतनाको पनि नसोचेको उचाइमा पुगेको देखिन्छ ।

‘रातो नदी’ पढ्दा लाग्छ— कविता अझै पनि समाज परिवर्तनको बलियो माध्यम हो र जुनू राना ती कविमध्येकी हुन् जसले त्यस माध्यमलाई जीवन्त, बहादुर र सुन्दर बनाएर प्रस्तुत गरेकी छन् ।